Transakcja sprzedaży udziałów poniżej wartości rynkowej – skutki podatkowe dla sprzedającego i kupującego

W praktyce transakcja sprzedaży udziałów poniżej wartości rynkowej pojawia się często przy zmianach właścicielskich w spółce z o.o., zwłaszcza między wspólnikami czy członkami rodziny. Sama decyzja o niższej cenie może być biznesowo uzasadniona, ale na gruncie prawa podatkowego sprzedaż udziałów poniżej wartości rynkowej niemal zawsze przyciąga uwagę fiskusa i wymaga bardzo przemyślanego podejścia.

Organy podatkowe mają prawo badać, czy cena transakcyjna nie odbiega istotnie od wartości rynkowej i w razie wątpliwości mogą ją oszacować. W takich sytuacjach doszacowanie przy sprzedaży udziałów oznacza w praktyce określenie przychodu sprzedającego na poziomie wartości rynkowej, a nie kwoty zapisanej w umowie. Szczególnie narażone są transakcje między podmiotami powiązanymi, gdzie łatwo postawić zarzut sztucznego zaniżenia ceny w celu obniżenia podstawy opodatkowania. W transakcjach pomiędzy podmiotami powiązanymi doszacowanie odbywa się na podstawie przepisów o cenach transferowych.

Po stronie nabywcy sprzedaż udziałów poniżej wartości rynkowej może zostać potraktowana jako uzyskanie nieodpłatnego albo częściowo odpłatnego świadczenia. W takim ujęciu zaniżona cena udziałów a podatek oznacza ryzyko powstania dodatkowego przychodu w wysokości różnicy między wartością rynkową udziałów a ceną faktycznie zapłaconą. 

Należy dodać, że doszacowanie poprzedzone jest formalną procedurą organ podatkowy wzywa strony do zajęcia stanowiska, a koszty opinii biegłego (przy rozbieżności ≥ 33%) obciążają zbywcę.

Po stronie sprzedającego podstawowe znaczenie mają skutki podatkowe sprzedaży udziałów – z reguły mówimy o podatku dochodowym od przychodu z kapitałów pieniężnych (dla podatku PIT) lub od przychodu z zysków kapitałowych (dla podatku CIT), liczonego od różnicy między przychodem a kosztem nabycia udziałów. Jeżeli jednak organ podatkowy uzna, że cena rażąco odbiega od rynkowej, skutki podatkowe sprzedaży udziałów poniżej wartości mogą polegać na podwyższeniu przychodu do poziomu wartości rynkowej i naliczeniu podatku od kwoty wyższej niż rzeczywiście otrzymana.

Po stronie kupującego obok podatku od czynności cywilnoprawnych – liczonego co do zasady od wartości rynkowej udziałów – pojawia się ryzyko opodatkowania ewentualnej korzyści wynikającej z tego, że nabył udziały „za tanio”. Właśnie dlatego w wielu przypadkach kluczowa staje się rzetelna wycena udziałów spółki z o.o., która pozwala wykazać, że ustalona cena ma realne uzasadnienie gospodarcze, a nie służy wyłącznie optymalizacji podatkowej.

Warto zwrócić uwagę, że w przypadkach sztucznej struktury transakcji organy mogą sięgnąć po ogólną klauzulę przeciwko unikaniu opodatkowania (klauzula GAAR) z art. 119a i nast. Ordynacji podatkowej. Jest to realne ryzyko przy transakcjach o charakterze optymalizacyjnym.

Dlatego warto przeanalizować, jakie skutki podatkowe sprzedaży udziałów mogą pojawić się po obu stronach transakcji i czy nie jest konieczne przygotowanie formalnej wyceny lub dodatkowego uzasadnienia biznesowego. W wielu przypadkach racjonalnym rozwiązaniem jest skorzystanie z wyspecjalizowanego wsparcia – tak, aby konstrukcja, dokumentacja i rozliczenia były spójne z przepisami i praktyką organów podatkowych, czemu służy między innymi profesjonalne doradztwo transakcyjne.