Odpowiedzialność podatkowa nabywcy przedsiębiorstwa – kiedy kupujący przejmuje zaległości sprzedawcy?

Zakup działającej firmy rzadko oznacza wyłącznie przejęcie majątku i umów. W tle pojawia się również odpowiedzialność podatkowa nabywcy przedsiębiorstwa. Innymi słowy w określonych sytuacjach kupujący może odpowiadać za zaległości sprzedającego wobec organu podatkowego. Kupno przedsiębiorstwa a zaległości podatkowe warto przeanalizować już na etapie negocjacji nabycia, aby czy i jak zaległości podatkowe ewentualnie wpłyną na powstanie ryzyk po stronie nabywcy.

Podstawowe zasady odpowiedzialności nabywcy przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części określa art. 112 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 roku – Ordynacja podatkowa (t.j. Dz. U. z 2025 r., poz. 111; dalej: Ordynacja podatkowa).

Nabycie przedsiębiorstwa a zobowiązania podatkowe - zgodnie z treścią przywołanego artykułu nabywca przedsiębiorstwa (lub jego zorganizowanej części) odpowiada całym swoim majątkiem solidarnie ze zbywcą za powstałe do dnia nabycia zaległości podatkowe związane z prowadzoną działalnością gospodarczą, chyba że przy zachowaniu należytej staranności nie mógł wiedzieć o tych zaległościach.

Potocznie określana „odpowiedzialność solidarna za podatki” oznacza, że organ podatkowy może dochodzić zapłaty całości zaległości zarówno od zbywcy, jak i od nabywcy – według własnego wyboru – a dopiero później rozliczenia następują między nimi regresowo.

Z przywołanego powyżej artykułu wynika także, że zakres odpowiedzialności nabywcy jest co do zasady ograniczony do wartości nabytego przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części, a ponadto nie obejmuje określonych należności, w szczególności części świadczeń wymienionych w art. 107 § 2 (np. odsetek za zwłokę naliczonych po dniu nabycia).
Ustawodawca przewidział jednak od tej zasady wyjątki – m.in. w odniesieniu do nabywców będących małżonkami lub członkami rodziny podatnik. Warto zwrócić uwagę na możliwość uzyskania przy tego rodzaju transakcji zaświadczenia o zaległościach podatkowych (ich braku). Co istotne, nabywca nie odpowiada za zaległości, które nie zostały wykazane w zaświadczeniu o zaległościach podatkowych, o którym mowa w art. 306g Ordynacji podatkowej. W pewnych sytuacjach możliwa jest natomiast odpowiedzialność nabywcy za zaległości podatkowe powstałe po wydaniu zaświadczenia a przed nabyciem przedsiębiorstwa (jego zorganizowanej części).

Kluczowe jest to, że odpowiedzialność podatkowa nabywcy przedsiębiorstwa nie powstaje przy każdym zakupie składników majątku, ale wtedy, gdy przedmiotem transakcji jest przedsiębiorstwo lub zorganizowana część przedsiębiorstwa (ZCP). Jeśli zatem kupowany jest jedynie pojedynczy składnik (np. jedna nieruchomość czy maszyna), w tym wypadku art. 112 Ordynacji podatkowej, co do zasady, nie będzie miał zastosowania.

Z punktu widzenia nabywcy ważne jest również to, kto odpowiada za zaległości podatkowe po sprzedaży przedsiębiorstwa. Sprzedawca pozostaje podatnikiem odpowiedzialnym za swoje zaległości, ale nabywca staje się dodatkowym dłużnikiem solidarnym w granicach określonych przepisami. Ordynacja podatkowa przewiduje bowiem, że zakres odpowiedzialności nabywcy jest limitowany do wartości nabytego przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części, co ma znaczenie zwłaszcza przy historycznie narosłych zaległościach podatkowych.

Przepisy przewidują kilka mechanizmów, które pozwalają zminimalizować odpowiedzialność podatkową nabywcy przedsiębiorstwa, o ile zostaną właściwie wykorzystane. Po pierwsze, nabywca może powoływać się na to, że przy zachowaniu należytej staranności nie mógł wiedzieć o istniejących zaległościach – w praktyce oznacza to konieczność przeprowadzenia przynajmniej podstawowego badania podatkowego oraz właściwe udokumentowanie działań podjętych przed zakupem.

Po drugie, niezwykle istotne jest zaświadczenie o niezaleganiu w podatkach lub stwierdzające wysokość zaległości zbywcy, wydawane przez właściwy organ podatkowy. Uzyskanie takiego dokumentu powoduje, że nabywca nie odpowiada za zaległości podatkowe, które nie zostały w nim wykazane, pod warunkiem, że zaświadczenie zostało wydane w odpowiednio krótkim czasie przed transakcją (co do zasady w terminie nie dłuższym niż 30 dni). W praktyce zaświadczenie o niezaleganiu pełni funkcję ochronną, bowiem wyznacza zakres ewentualnej odpowiedzialności nabywcy.

Po trzecie, ograniczenie odpowiedzialności nabywcy może nastąpić na poziomie umownym – poprzez odpowiednie postanowienia zawarte w umowie sprzedaży przedsiębiorstwa. Choć same umowy zawarte pomiędzy stronami transakcji nie wiążą organów podatkowych, to pozwalają nabywcy dochodzić zwrotu kwot zapłaconych fiskusowi od sprzedawcy, jeśli okaże się, że wbrew zapewnieniom istniały nieujawnione zaległości.

W praktyce każda większa transakcja wymaga indywidualnej analizy – zarówno pod kątem tego, czy rzeczywiście mamy do czynienia z nabyciem przedsiębiorstwa, jak i jakie zaległości podatkowe mogą być z nim powiązane. W celu zaplanowania bezpiecznej transakcji zbycia przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części pomocne będzie wyspecjalizowane doradztwo transakcyjne, łączące aspekty podatkową i cywilnoprawne.